Historia perfum: od starożytnego Egiptu do ery niszy

Historia perfum w skrócie

Teofrast i jego traktat o zapachach

Teofrast (ok. 371 – ok. 287 p.n.e.) napisał krótki traktat, Concerning Odours, który czyta się jak notatki z warsztatu perfumiarza. Idziemy za przekładem Sir Arthura Horta w Loeb Classical Library, gdzie traktat o zapachach znajduje się w drugim tomie; czytaliśmy jego wydanie z 1926 roku.

Trzy z jego obserwacji nadal się trzymają:

• Chodzi o trwałość. Komponowanie perfum, mówi, ma na celu „sprawić, by zapachy trwały”, dlatego perfumiarz potrzebuje oleju jako nośnika.
• Są trzy sposoby mieszania. Ciecz z cieczą, ciało stałe z ciałem stałym albo ciało stałe z cieczą, a zwykłym sposobem perfumiarza, mówi, jest ostatni.
• Ostatni składnik prowadzi. Materiał dodany na końcu dominuje w mieszance, nawet w niewielkiej ilości. Jego przykład to mirra, po której następuje cynamon.

To ta sama troska, z którą pytasz dziś, czy zapach utrzyma się na skórze.

Pliniusz Starszy o perfumach jako luksusie

Pliniusz Starszy zginął podczas erupcji Wezuwiusza w 79 roku n.e. Księgi 12 i 13 jego Natural History, o drzewach, a potem o drzewach egzotycznych wraz z opisem maści, pochodzą z jego ostatnich lat, 77 – 79 n.e. Idziemy za przekładem H. Rackhama w Loeb Classical Library.

Pliniusz nie pochwala perfum, ale zapisuje sporo o handlu nimi:

• Mówi, że nikt nie zapisał, kto pierwszy odkrył perfumy, i że nie istniały w czasach wojny trojańskiej.
• Przypisuje je Persom. Najwcześniejszym znanym mu przypadkiem była skrzynia perfum zdobyta przez Aleksandra w obozie króla Dariusza.
• Najbardziej chwalone perfumy, zauważa, wędrowały z miejsca na miejsce: najpierw Delos, później egipskie miasto Mendes.
• „Królewska” maść była przygotowywana dla królów Partów, a żaden jej składnik nie rośnie we Włoszech.
• Perfumy to najbardziej zbędny luksus, mówi, bo natychmiast zanikają, i wycenia je na „ponad 400 denarów za funt”.

Pliniusz już liczył koszty. Jeśli chcesz zobaczyć, ile dziś kosztują surowce, za kilogram i za ml, przedstawia to nasz przewodnik po cenach surowców perfumeryjnych.

Septimus Piesse i muzyczna skala zapachów

Septimus Piesse (1820 – 1882) był angielskim chemikiem i perfumiarzem. Jego The Art of Perfumery ukazała się w Londynie w 1855 roku, z późniejszymi wydaniami w 1856 i 1862, a hasło Wikipedii o Piesse to dobre miejsce na początek. Poniższe fragmenty czytaliśmy we wznowieniu filadelfijskim z 1857 roku.

Liczą się trzy fragmenty:

• Oktawa zapachów. Piesse pisze, że zapachy, podobnie jak dźwięki, „zdają się wpływać” na nerw węchowy w określonych stopniach. Migdał, heliotrop, wanilia i kwiat pomarańczy, mówi, tworzą jedną oktawę. Fragment o groszku pachnącym w wydaniu z 1855 roku już niesie tę ideę, a „gama zapachów” z diagramami jak nuty pojawiła się w 1862.
• Wyjątek jaśminu. Zapach niemal każdego kwiatu, pisał, można zbudować ze znanych zapachów, z wyjątkiem jaśminu.
• Dodatek. Zawiera „Quantities of Ottos yielded by various Plants”, tabelę wydajności olejków. To przodek tabel kosztów w naszym przewodniku po cenach surowców.

Piesse’owi bywa przypisywane wymyślenie idei nut. To za dużo, bo porównania zapachów z muzyką krążyły już w tekstach literackich i medycznych. Spopularyzował to porównanie, a perfumiarze nadal pożyczają język muzyki, mówiąc o nutach. Nasz przewodnik po tym, jak działają nuty zapachowe podejmuje ten wątek.

Huysmans, A rebours i powieść jako katalog perfum

Joris-Karl Huysmans opublikował _A rebours_ w 1884 roku. Powieść śledzi odludka, księcia Jeana des Esseintes. Wersja angielska, którą cytujemy, to Against the Grain w przekładzie Johna Howarda, wydana w Nowym Jorku w 1922 roku, pierwsze tłumaczenie na angielski i to znacznie ocenzurowane.

Rozdział 10 to rozdział o perfumach i działa jak esej o perfumach wewnątrz powieści:

• Des Esseintes dzieli swoje flakony na perfumy proste (czyste ekstrakty lub spirytusy) i złożone, które nazywa bukietami.
• Huysmans każe mu dowodzić, że perfumy rzadko pochodzą z kwiatów, od których biorą nazwę, i że mieszane spirytusy mogą oddać niemal każdy kwiat.
• Jaśmin jest wyjątkiem, „niepowtarzalnym jaśminem”, którego nie da się odtworzyć z innych zapachów.
• Rozdział opowiada na nowo historię Francji przez zapach: puder z irysa i piżmo za Ludwika XIII, migdał za Ludwika XV oraz woda kolońska i rozmaryn używane w nadmiarze za pierwszego cesarstwa.

Proust i zapach pamięci

Swann’s Way (Du côté de chez Swann) Marcela Prousta, pierwszy tom _In Search of Lost Time_, ukazał się w 1913 roku, po tym jak Proust sam zapłacił za wydanie. Cytujemy angielski przekład C. K. Scotta-Moncrieffa.

W słynnym fragmencie magdalenka zanurzona w herbacie uruchamia falę wspomnień. Narrator mówi potem, że zapach i smak trwają dłużej niż ludzie i rzeczy. Czekają, pisze, „jak dusze, gotowe, by nam przypomnieć”, i w kropli swojej esencji niosą ogromny gmach wspomnienia.

To twierdzenie literackie, a nie laboratoryjne.

Egipt, Mezopotamia i Cypr: najwcześniejsze dowody

Słowo perfume weszło do angielskiego z francuskiego parfum, zbudowanego na łacińskich per, „przez”, i fumare, „dymić”. Według hasła Wikipedii o perfumach perfumiarstwo jako sztuka zaczęło się w Mezopotamii, Egipcie, Dolinie Indusu i być może w starożytnych Chinach.

Egipt zostawił sporo dowodów:

• Prawdziwy przemysł. Grobowiec Tutanchamona zawierał około 350 litrów olejów i tłuszczów, według egiptolożki Lise Manniche w UCLA Encyclopedia of Egyptology.
• Maceracja i gotowanie. Egipskie zapachy wytwarzano przez moczenie materiałów w tłuszczu lub oleju oraz przez gotowanie. Najlepiej znane szczegóły przygotowania wyryto w ptolemejskiej świątyni w Edfu. Egipcjanie nie znali destylacji, mówi Musées de Grasse.
• Kyphi. To złożone kadzidło służyło celom religijnym i leczniczym. Zachowały się trzy ptolemejskie receptury, w Edfu i Filae.

W Mezopotamii tabliczka klinowa z około 1200 roku p.n.e. wymienia perfumiarkę o imieniu Tapputi w Aszurze. Mówimy tylko, że tabliczka ją wymienia.

Na Cyprze włoscy archeolodzy mówią, że w Pyrgos-Mavroraki działała wytwórnia perfum sprzed około 4000 lat, na stanowisku z epoki brązu, gdzie była też prasa do oliwy, winiarnia i huta miedzi. BBC News opisało to znalezisko w 2005 roku, z esencjami laurowymi, cynamonowymi i mirtowymi wydobytymi z glinianych flakonów. Kierowniczka zespołu, Maria Rosaria Belgiorno, powiedziała Reutersowi, że to najstarsza wytwórnia perfum na świecie, a zgłoszono też anyż i bergamotkę. To interpretacja odkrywców i publikujemy ją jako ich własną.

Świat islamu i upowszechnienie destylacji

Książka przypisywana Al-Kindiemu, który żył od około 801 do 873 roku, to Book of the Chemistry of Perfume and Distillations, która, jak mówi Wikipedia, zbiera ponad sto receptur, od pachnących olejów po maści i wody aromatyczne. Zobacz Wikipedię o Al-Kindim, by poznać atrybucję. Angielskie słowo alembic, oznaczające aparat destylacyjny, pochodzi od arabskiego al-inbiq, a ono od greckiego ambix.

Tradycja przypisuje Awicennie (Ibn Sina, ok. 980 – 1037) pierwsze uzyskiwanie zapachów kwiatowych przez destylację, najpierw róży. Inne źródła mówią tylko, że woda różana najprawdopodobniej powstała w Persji i została udoskonalona przez arabskich i perskich chemików, więc nie wskazujemy jednego wynalazcy.

Resztę zrobił handel. Perscy i arabscy kupcy mieli szeroki dostęp do przypraw, żywic, piżma i ambry szarej, a arabskie perfumy docierały na europejskie dwory przez Al-Andalus na zachodzie i z krzyżowcami na wschodzie. O tym, czym ambra szara różni się od używanej dziś cząsteczki Ambroxan, przeczytasz w naszym przewodniku ambra szara a ambroxan.

Co do alkoholu, źródła nie zgadzają się, kiedy po raz pierwszy go destylowano i kto to zrobił. Możemy tylko powiedzieć, że destylowany spirytus był używany w Europie w medycynie na długo przed użyciem go w perfumach.

Średniowieczna i renesansowa Europa oraz wzrost znaczenia Grasse

Dominikańska apteka Santa Maria Novella we Florencji wywodzi swoje początki z 1221 roku. Woda węgierska, spirytus rozmarynowy, należy do pierwszych perfum na bazie alkoholu w Europie. Data jej wynalezienia zaginęła w historii, a opowieści o niej pochodzą głównie z XVII wieku, więc nie podajemy ani daty, ani królowej. Zobacz Wikipedię o wodzie węgierskiej.

W XVI-wiecznej Florencji książę Kosma I i Eleonora z Toledo ugruntowali perfumiarstwo, a perfumowane rękawiczki były bardzo modne na dworze Medyceuszy. Dwór Katarzyny Medycejskiej pomógł uczynić perfumowane rękawiczki modnymi także we Francji. Nie potrafiliśmy potwierdzić starszej opowieści, że to ona wprowadziła perfumy do Francji.

Rękawiczki łączą tę historię z Grasse:

• Garbarstwo w Grasse sięga XII wieku, a jego rzemieślnicy zaczęli perfumować rękawiczki w renesansie. W XVII wieku król uznał cech perfumiarzy rękawiczek.
• Musées de Grasse mówią, że w XVIII wieku miasto przeszło od wyrobu rękawiczek do perfumiarstwa, gdy podatki uderzyły w garbarstwo. Jean de Galimard był perfumiarzem w Grasse w 1747 roku i zaopatrywał dwór Ludwika XV.
• UNESCO wpisało umiejętności perfumiarskie regionu Pays de Grasse na swoją listę dziedzictwa w 2018 roku. Mówi, że obszar ten uprawia i przetwarza rośliny perfumeryjne co najmniej od XVI wieku.

Eau de Cologne

Giovanni Maria (Johann Maria) Farina, który żył w latach 1685 – 1766, urodził się we Włoszech i przypisuje mu się pierwszą Eau de Cologne. Firma jego brata w Kolonii datuje się od 17 lipca 1709 roku. Dom Farina datuje swoją wodę kolońską na 1709, ale niemiecka biografia narodowa mówi, że wcześniejszy Włoch w Kolonii, Giovanni Paolo Feminis, prawdopodobnie sporządził aqua mirabilis, z której się wywodzi, więc etykietę „wynalazcy” traktuj ostrożnie.

Nazwa przylgnęła. Marka 4711 jest wytwarzana w Kolonii co najmniej od 1799 roku. W 1853 roku Guerlain stworzył Eau de Cologne Impériale dla Napoleona III i cesarzowej Eugenii. Klasyczne wody kolońskie opierają się na olejkach cytrusowych, takich jak bergamotka, z neroli i lawendą w pobliżu.

Syntetyczny wiek: kumaryna, wanilina i piżma nitro

Wikipedia datuje nowoczesne perfumiarstwo na koniec XIX wieku i komercyjną syntezę związków zapachowych, takich jak wanilina i kumaryna. Encyclopaedia Britannica z 1911 roku mówi, że pierwszymi syntetycznymi perfumami była „esencja Mirbane” (nitrobenzen), wprowadzona przez Collasa około 1850 roku. Kolejne zmiany łatwiej prześledzić po kolei:

• Kumaryna. Po raz pierwszy wyizolowano ją z bobu tonka w 1820 roku, a po raz pierwszy zsyntetyzował ją William Henry Perkin w 1868.
• Wanilina. Tiemann i Haarmann ustalili jej strukturę i sposób wytwarzania. Wikipedia podaje rok 1874, a Britannica z 1911 roku 1875, i założyli pierwszą przemysłową produkcję waniliny w Holzminden.
• Piżma nitro. W 1888 roku Baur odkrył „sztuczne piżma”. Naturalne piżmo było szeroko używane do końca XIX wieku, gdy względy ekonomiczne i etyczne skłoniły perfumiarzy do syntetyków, a ponieważ piżmo jelenia oznacza zabicie zagrożonego zwierzęcia, niemal całe używane dziś piżmo jest syntetyczne. O dzisiejszych miękkich, czystych piżmach przeczytasz w naszym przewodniku po perfumach z białym piżmem.

Dwa paryskie domy przeniosły te materiały do zapachów. Houbigant, założony w 1775 roku, wypuścił Fougère Royale, nazywany pierwszym fougère, w 1882 roku według własnej relacji (Musées de Grasse podają 1884). Dom wprowadził też w 1912 roku Quelques Fleurs, który nazywa pierwszym bukietem wielokwiatowym. Guerlain został założony w 1828 roku, a w 1889 roku Aimé Guerlain stworzył Jicky. Wikipedia nazywa Jicky najdłużej nieprzerwanie produkowanymi perfumami i jednymi z pierwszych zbudowanych na materiałach syntetycznych. Musées de Grasse mówią, że Houbigant i Guerlain jako pierwsze użyły produktów syntetycznych, a Jicky świętuje „nadejście waniliny”. Jacques Guerlain stworzył potem Mitsouko w 1919 roku i Shalimar w 1925. Więcej o domu znajdziesz na stronie Guerlain, a to, kto dziś jest właścicielem każdego domu, pokazuje tekst kto jest właścicielem marek perfum.

Wiek dwudziesty: Chanel No. 5, Eau Sauvage i Angel

Gabrielle Chanel wypuściła Chanel No. 5 w 1921 roku. Skomponował je Ernest Beaux (1881 – 1961), którego kluczowym posunięciem było użycie aldehydów jako wzmacniaczy aromatu. Jego droga do nich zaczęła się od eksperymentów z aldehydami w Quelques Fleurs Houbigant z 1912 roku. Opowiadamy to wyłącznie jako historię.

W 1966 roku Eau Sauvage Edmonda Roudnitskiego stało się pierwszym męskim zapachem Diora. Były to też pierwsze komercyjnie udane perfumy z Hedione, cząsteczką wytworzoną przez Edouarda Demole’a między 1957 a 1962 rokiem. Angel pojawił się w 1992 roku i często jest nazywany pierwszymi nowoczesnymi perfumami gourmand. Nasz przewodnik po rodzinach zapachowych mapuje rodziny, do których należą te perfumy.

Era niszy i archiwum

Osmothèque, opisywana jako największe na świecie archiwum zapachów, została założona w 1990 roku w Wersalu przez Jeana Kerléo, wraz ze starszymi perfumiarzami, w tym Jeanem-Claude’em Elleną i Guyem Robertem. Ellena był etatowym perfumiarzem Hermèsa od 2004 do 2016 roku.

To, kto jest pierwszym domem niszowym, zależy od tego, kogo zapytasz. W swojej książce Perfumes: The A-Z Guide Luca Turin pisze, że L'Artisan Parfumeur, który sięga 1976 roku, był „pierwszą firmą niszową”. Niezależnie od tego, który był pierwszy, obraz jest jasny:

• Pierwsza woda toaletowa Diptyque, L'Eau, była w sprzedaży już w 1968 roku. Zobacz Diptyque.
• Frederic Malle otworzył swój dom w 2000 roku, a Serge Lutens uruchomił własną markę w tym samym roku. Zobacz Frederic Malle i Serge Lutens.
• Le Labo otworzyło się w Nowym Jorku w 2006 roku. Zobacz Le Labo.
• Le Labo i Frederic Malle uzgodniły w 2014 roku sprzedaż dużej grupie kosmetycznej. Pełną mapę znajdziesz w tekście kto jest właścicielem marek perfum.

O tym, co dziś odróżnia perfumy niszowe od designerskich, przeczytasz w tekście perfumy niszowe a designerskie. O wielkości rynku zajrzyj do tekstu rynek perfum i ceny.

Perfumy w literaturze: Baudelaire i Süskind

Huysmans i Proust są wyżej. Dwie kolejne książki dają perfumom miejsce w literaturze.

Les Fleurs du mal Baudelaire’a ukazały się w 1857 roku. Jego sonet „Correspondances” mówi, że perfumy, kolory i dźwięki sobie odpowiadają. Ambrę, piżmo, benzoes i kadzidło nazywa zapachami bogatymi, „zepsutymi”.

Powieść Patricka Süskinda Pachnidło. Historia pewnego mordercy (Das Parfum) ukazała się w 1985 roku. Jej bohater, Jean-Baptiste Grenouille, rodzi się w Paryżu w 1738 roku i jedzie do Grasse, by nauczyć się utrwalać zapachy. Angielskiego przekładu dokonał John E. Woods. Powieść jest fikcją.

Książka Piesse’a i przekład Huysmansa autorstwa Howarda są dostępne za darmo w internecie, a starsze teksty łatwo znaleźć po tytule.

Wypróbuj historię w 3ml

Dużą część tej opowieści można nosić. Weź odlewkę 3ml, by odkryć zapach (około 60 psiknięć), odlewkę 10ml, by nosić ją tygodniami (około 200), albo odlewkę 30ml, by ją zatrzymać (około 600). Każdy wybór poniżej niesie jeden rozdział dalej.

Colonia od Acqua di Parma

Colonia od Acqua di Parma weszła na rynek w 1916 roku i należy do tradycji wód kolońskich. Otwierają ją Cytrusy i Neroli, z Lawendą i Rozmarynem obok, a Róża i Werbena kształtują serce przed Drzewem sandałowym i Piżmem. Głosujący w społeczności najczęściej wybierają ją na lato i wiosnę.

Shalimar Eau de Parfum marki Guerlain

Shalimar Jacquesa Guerlaina pochodzi z 1925 roku, a ta Eau de Parfum jest podana z rokiem premiery 1990, więc to późniejsza wersja oryginału. Bergamotka i Cytryna otwierają się w Jaśmin, Irys i Różę, potem przejmują Wanilia, Kadzidło, Skóra i Bób tonka. Głosujący w społeczności najczęściej wybierają ją na zimę i jesień.

Vétiver marki Guerlain

Guerlain Vétiver, wprowadzony w 1959 roku, pokazuje dom w połowie wieku. Otwierają go Bergamotka i Grejpfrut, Wetiwer i Tytoń tworzą serce, a Drzewo sandałowe i Bób tonka leżą w bazie.

Eau Sauvage marki Dior

Eau Sauvage wszedł na rynek w 1966 roku, a jego lista nut obejmuje Hedione w sercu. Otwierają go Bergamotka, Cytryna i Bazylia, Hedione leży obok Jaśminu, Róży i Lawendy, a Mech dębowy i Wetiwer go zamykają. Głosujący w społeczności najczęściej wybierają go na lato i wiosnę.

Angel marki Mugler

Angel wszedł na rynek w 1992 roku. Otwierają go Wata cukrowa i Bergamotka, a baza przechodzi przez Karmel, Czekoladę i Wanilię do Paczuli. Głosy społeczności na jego sillage skłaniają się ku ogromnemu.

Philosykos marki Diptyque

Philosykos, wprowadzony w 1996 roku, skomponowała Olivia Giacobetti. Prowadzą go Figa i Liść figowca. Serce dodaje Zielone nuty, Kokos i Sok figowca, a Cedr zakotwicza bazę.

Carnal Flower marki Frederic Malle

Carnal Flower, wprowadzony w 2005 roku, skomponował Dominique Ropion. Otwierają go Eukaliptus i Bergamotka, serce niosą Tuberoza, Jaśmin i Ylang-Ylang, a Białe piżmo i Ambra go zamykają.

Féminité du Bois marki Serge Lutens

Féminité du Bois otwiera się Liczi i Maliną, przechodzi przez Czarną różę, Cedr i Lilię, a osiada na Wanilii Bourbon, Ambrze i Wetiwerze. Głosy społeczności na jego trwałość skłaniają się ku długotrwałej.

Epic Man marki Amouage

Epic Man, wprowadzony w 2009 roku, otwiera się Różowym pieprzem, Olibanum i Szafranem. Mirra, jeden z dwóch materiałów w przykładzie mieszania Teofrasta, leży w sercu, a Kadzidło, Skóra i Cedr go zamykają.

Molecule 02 marki Escentric Molecules

Molecule 02 jest zbudowany na jednym materiale, Ambroxan, co czyni go zakończeniem historii opowiedzianej w tym przewodniku: cząsteczka laboratoryjna, której oddano całą scenę.

Wolisz najpierw przetestować zapach, zanim kupisz cały flakon? Zobacz odlewki perfum od 10ML.

Szerszy kontekst: Jak znaleźć swój charakterystyczny zapach w trzech krokach.