De geschiedenis van parfum: van het oude Egypte tot het nichetijdperk

De geschiedenis van parfum in één oogopslag

Theophrastus en zijn verhandeling over geuren

Theophrastus (c. 371 tot c. 287 v.Chr.) schreef een korte verhandeling, Concerning Odours, die leest als de werkaantekeningen van een parfumeur. We volgen de vertaling van Sir Arthur Hort in de Loeb Classical Library, waar de verhandeling over geuren in het tweede deel staat; wij lazen de druk van 1926.

Drie van zijn observaties gelden nog steeds:

• Blijven hangen is het doel. Een parfum samenstellen, zegt hij, is erop gericht “de geuren te laten duren”, en daarom heeft de parfumeur een olie als drager nodig.
• Er zijn drie manieren om te mengen. Vloeibaar met vloeibaar, vast met vast, of vast met vloeibaar, en volgens hem is de gebruikelijke manier van de parfumeur de laatste.
• Het laatste ingrediënt geeft de toon aan. De stof die als laatste wordt toegevoegd, domineert het mengsel zelfs in kleine hoeveelheid. Zijn voorbeeld is mirre gevolgd door kaneel.

De zorg is dezelfde als die je vandaag hebt als je je afvraagt of een geur op je huid blijft.

Plinius de Oudere over parfum als luxe

Plinius de Oudere kwam in 79 n.Chr. om bij de uitbarsting van de Vesuvius. Boek 12 en 13 van zijn Natural History, over bomen en daarna over exotische bomen met een verslag over zalven, komen uit zijn laatste jaren, 77 tot 79 n.Chr. We volgen de vertaling van H. Rackham in de Loeb Classical Library.

Plinius keurt parfum af, maar hij legt veel vast over de handel:

• Hij zegt dat nergens is vastgelegd wie parfums als eerste ontdekte, en dat ze ten tijde van de Trojaanse oorlog nog niet bestonden.
• Hij schrijft ze toe aan de Perzen. Het oudste geval dat hij vond, was een kist met parfums die Alexander veroverde uit het kamp van koning Darius.
• Het meest geprezen parfum, merkt hij op, verhuisde van plaats naar plaats: eerst Delos, later de Egyptische stad Mendes.
• Voor de koningen van Parthië werd een “koninklijke” zalf bereid, en geen van de ingrediënten groeit in Italië.
• Parfum is de meest overbodige luxe, zegt hij, omdat het meteen vervliegt, en hij stelt de prijs op “meer dan 400 denarii per pond”.

Plinius telde de kosten al. Wil je zien wat grondstoffen vandaag kosten, per kilo en per ml, dan zet onze gids over prijzen van parfumgrondstoffen het op een rij.

Septimus Piesse en de muzikale toonladder van geuren

Septimus Piesse (1820 tot 1882) was een Engelse scheikundige en parfumeur. Zijn The Art of Perfumery verscheen in 1855 in Londen, met latere edities in 1856 en 1862, en het Wikipedia-artikel over Piesse is een goed beginpunt. We lazen de onderstaande passages in de druk van Philadelphia uit 1857.

Drie passages doen ertoe:

• Het octaaf van geuren. Piesse schrijft dat geuren, net als geluiden, de reukzenuw in bepaalde graden “lijken te beïnvloeden”. Amandel, heliotroop, vanille en oranjebloesem vormen volgens hem één octaaf. Een passage over de siererwt in de editie van 1855 bevat het idee al, en het “gamma van geuren” met diagrammen als bladmuziek volgde in 1862.
• De uitzondering jasmijn. De geur van bijna elke bloem, schreef hij, kan worden opgebouwd uit bekende geuren, behalve jasmijn.
• De bijlage. Daarin staat “Quantities of Ottos yielded by various Plants”, een tabel met olieopbrengsten. Het is de voorloper van de kostentabellen in onze gids over grondstofprijzen.

Piesse wordt soms gezien als de bedenker van het idee van noten. Dat gaat te ver, want vergelijkingen tussen geuren en muziek deden al de ronde in literaire en medische teksten. Hij maakte de vergelijking populair, en parfumeurs lenen nog steeds de taal van de muziek als ze over noten praten. Onze gids over hoe geurnoten werken pakt het idee vanaf daar op.

Huysmans, A rebours en de roman als parfumcatalogus

Joris-Karl Huysmans publiceerde _A rebours_ in 1884. Het volgt de kluizenaar hertog Jean des Esseintes. De Engelse versie die we aanhalen is Against the Grain, vertaald door John Howard en in 1922 in New York uitgegeven, de eerste Engelse vertaling en een flink gecensureerde.

Hoofdstuk 10 is het parfumhoofdstuk en werkt als een essay over parfum binnen een roman:

• Des Esseintes sorteert zijn flesjes in enkelvoudige parfums (pure extracten of geesten) en samengestelde, die hij boeketten noemt.
• Huysmans laat hem betogen dat parfums zelden afkomstig zijn van de bloemen waarnaar ze zijn genoemd, en dat gemengde geesten bijna elke bloem kunnen weergeven.
• Jasmijn is de uitzondering, de “onnavolgbare jasmijn” die niet uit andere geuren kan worden nagebouwd.
• Het hoofdstuk vertelt de Franse geschiedenis opnieuw via geur: poeder van iris en musk voor Lodewijk XIII, amandel voor Lodewijk XV, en Eau de Cologne en rozemarijn die onder het eerste keizerrijk te veel werden gebruikt.

Proust en de geur van herinnering

Marcel Prousts Swann's Way (Du côté de chez Swann), het eerste deel van _In Search of Lost Time_, verscheen in 1913, nadat Proust de uitgave zelf had betaald. De Engelse vertaling die we aanhalen is die van C. K. Scott-Moncrieff.

In de beroemde passage roept een madeleine, gedoopt in thee, een vloed aan herinneringen op. De verteller zegt dan dat geur en smaak mensen en dingen overleven. Ze wachten, schrijft hij, “als zielen, klaar om ons te herinneren”, en dragen in een druppel van hun essentie het onmetelijke bouwwerk van de herinnering.

Het is een literaire bewering, geen laboratoriumbewering.

Egypte, Mesopotamië en Cyprus: het oudste bewijs

Het woord parfum komt via het Frans, van parfum, gevormd uit het Latijnse per, “door”, en fumare, “roken”. Volgens het Wikipedia-artikel over parfum begon de parfumerie als kunst in Mesopotamië, Egypte, de Indusvallei en mogelijk het oude China.

Egypte liet veel bewijs na:

• Een echte industrie. In het graf van Toetanchamon lag zo’n 350 liter aan oliën en vetten, volgens egyptologe Lise Manniche in de UCLA Encyclopedia of Egyptology.
• Maceratie en koken. Egyptische geuren werden gemaakt door grondstoffen in vet of olie te laten trekken en door te koken. De bekendste bereidingsdetails staan gebeiteld in de Ptolemaeïsche tempel van Edfu. De Egyptenaren kenden geen destillatie, zeggen de Musées de Grasse.
• Kyphi. Deze samengestelde wierook diende religieuze en medische doelen. Drie Ptolemaeïsche recepten zijn bewaard gebleven, in Edfu en Filae.

In Mesopotamië noemt een spijkerschrifttablet van rond 1200 v.Chr. een parfumeur genaamd Tapputi in Assur. We zeggen alleen dat het tablet haar noemt.

Op Cyprus zeggen Italiaanse archeologen dat een zo’n 4.000 jaar oude parfumwerkplaats stond in Pyrgos-Mavroraki, op een vindplaats uit de bronstijd waar ook een olijfpers, een wijnmakerij en kopersmelterij waren. BBC News meldde de vondst in 2005, met essences van laurier, kaneel en mirte uit kleiflesjes. De leider van het team, Maria Rosaria Belgiorno, zei tegen Reuters dat het de oudste parfumfabriek ter wereld was, en ook anijs en bergamot werden gemeld. Dat is de lezing van de opgravers, en we geven haar weer als de hunne.

De islamitische wereld en de verspreiding van destillatie

Een aan Al-Kindi, die van ongeveer 801 tot 873 leefde, toegeschreven boek is het Book of the Chemistry of Perfume and Distillations, dat volgens Wikipedia meer dan honderd recepten bundelt, van geurende oliën tot zalven en aromatische wateren. Zie Wikipedia over Al-Kindi voor de toeschrijving. Het Nederlandse woord alambiek, voor een distilleerketel, komt van het Arabische al-inbiq, zelf van het Griekse ambix.

De traditie schrijft Avicenna (Ibn Sina, c. 980 tot 1037) toe dat hij als eerste bloemengeuren uit destillatie won, eerst van roos. Andere bronnen zeggen alleen dat rozenwater waarschijnlijk in Perzië begon en door Arabische en Perzische scheikundigen werd verfijnd, dus noemen we geen enkele uitvinder.

De handel deed de rest. Perzische en Arabische handelaren hadden ruime toegang tot specerijen, harsen, musk en ambergris, en Arabisch parfum bereikte de Europese hoven via Al-Andalus in het westen en met de kruisvaarders in het oosten. Hoe ambergris verschilt van het ambroxan-molecuul dat nu wordt gebruikt, lees je in onze gids over ambergris versus ambroxan.

Over alcohol zijn bronnen het oneens over wanneer het voor het eerst werd gedestilleerd en door wie. Het enige wat we kunnen zeggen is dat gedestilleerde spiritus in Europa al lang als medicijn werd gebruikt voordat het in parfum terechtkwam.

Europa in de middeleeuwen en de renaissance, en de opkomst van Grasse

De dominicaanse apotheek van Santa Maria Novella in Florence voert haar oorsprong terug tot 1221. Hongaars water, een rozemarijngeest, hoort bij de eerste parfums op alcoholbasis in Europa. De uitvindingsdatum is in de geschiedenis verloren gegaan, en de verhalen erover stammen meestal uit de 17e eeuw, dus noemen we geen datum en geen koningin. Zie Wikipedia over Hongaars water.

In het Florence van de 16e eeuw vestigden hertog Cosimo I en Eleonora di Toledo de parfumerie, en geparfumeerde handschoenen waren zeer in de mode aan het hof van de Medici. Ook het hof van Catharina de’ Medici maakte geparfumeerde handschoenen in Frankrijk in de mode. Het oudere verhaal dat zij parfum in Frankrijk introduceerde, konden we niet bevestigen.

Handschoenen verbinden dit verhaal met Grasse:

• Het looien in Grasse stamt uit de 12e eeuw, en de ambachtslieden begonnen in de renaissance handschoenen te parfumeren. In de 17e eeuw erkende de koning een gilde van handschoenparfumeurs.
• De Musées de Grasse zeggen dat de stad in de 18e eeuw van handschoenmakerij overstapte op parfumerie, nadat belastingen de leerlooierij hadden getroffen. Jean de Galimard was in 1747 parfumeur in Grasse en leverde aan het hof van Lodewijk XV.
• UNESCO nam de parfumvaardigheden van het Pays de Grasse in 2018 op de erfgoedlijst. Het zegt dat het gebied al minstens sinds de 16e eeuw parfumplanten teelt en verwerkt.

Eau de Cologne

Giovanni Maria (Johann Maria) Farina, die van 1685 tot 1766 leefde, werd in Italië geboren en wordt gezien als de maker van de eerste Eau de Cologne. Het bedrijf van zijn broer in Keulen dateert van 17 juli 1709. Het huis Farina dateert zijn cologne uit 1709, maar de Duitse nationale biografie zegt dat een eerdere Italiaan in Keulen, Giovanni Paolo Feminis, waarschijnlijk de aqua mirabilis maakte waaruit ze voortkwam, dus ga voorzichtig om met het etiket “uitvinder”.

De naam bleef hangen. Het merk 4711 wordt al minstens sinds 1799 in Keulen gemaakt. In 1853 creëerde Guerlain Eau de Cologne Impériale voor Napoleon III en keizerin Eugénie. Klassieke cologne leunt op citrusoliën zoals bergamot, met neroli en lavendel dichtbij.

De synthetische eeuw: coumarine, vanilline en nitromusks

Wikipedia dateert de moderne parfumerie vanaf de late 19e eeuw en de commerciële synthese van geurstoffen zoals vanilline en coumarine. De Encyclopaedia Britannica van 1911 zegt dat het eerste synthetische parfum “essence of Mirbane” (nitrobenzeen) was, rond 1850 geïntroduceerd door Collas. De verschuivingen daarna zijn makkelijker te volgen op volgorde:

• Coumarine. Het werd in 1820 voor het eerst geïsoleerd uit tonkabonen en in 1868 voor het eerst gesynthetiseerd door William Henry Perkin.
• Vanilline. Tiemann en Haarmann bepaalden de structuur en een manier om het te maken. Wikipedia noemt 1874 en de Britannica van 1911 1875, en zij zetten in Holzminden de eerste industriële productie van vanilline op.
• Nitromusks. In 1888 ontdekte Baur de “kunstmatige musks”. Natuurlijke musk werd tot de late 19e eeuw veel gebruikt, tot economische en ethische motieven parfumeurs naar synthetische stoffen deden grijpen, en omdat hertenmusk betekent dat je een bedreigd dier doodt, is bijna alle musk die vandaag wordt gebruikt synthetisch. Voor de zachte, schone musks van nu, zie onze gids over parfums met witte musk.

Twee Parijse huizen brachten deze grondstoffen in geur. Houbigant, opgericht in 1775, lanceerde in 1882 Fougère Royale, het eerste fougèreparfum genoemd, volgens het eigen verhaal van het huis (de Musées de Grasse zeggen 1884). Het huis introduceerde in 1912 ook Quelques Fleurs, dat het het eerste multiflorale boeket noemt. Guerlain werd in 1828 opgericht, en in 1889 creëerde Aimé Guerlain Jicky. Wikipedia noemt Jicky het oudste ononderbroken geproduceerde parfum en een van de eerste die met synthetische grondstoffen zijn gemaakt. De Musées de Grasse zeggen dat Houbigant en Guerlain als eerste synthetische producten gebruikten, waarbij Jicky “de komst van vanilline” vierde. Jacques Guerlain volgde met Mitsouko in 1919 en Shalimar in 1925. Meer over het huis staat op de Guerlain-pagina, en wie vandaag welk huis bezit, staat in wie de parfummerken bezit.

De twintigste eeuw: Chanel No. 5, Eau Sauvage en Angel

Gabrielle Chanel lanceerde Chanel No. 5 in 1921. Het werd gecomponeerd door Ernest Beaux (1881 tot 1961), wiens sleutelzet was dat hij aldehyden als geurversterkers gebruikte. Zijn weg ernaartoe begon met experimenten met de aldehyden in Quelques Fleurs van Houbigant uit 1912. We vertellen het alleen als geschiedenis.

In 1966 werd Eau Sauvage van Edmond Roudnitska de eerste herengeur van Dior. Het was ook het eerste commercieel succesvolle parfum met Hedione, een molecuul dat Edouard Demole tussen 1957 en 1962 maakte. Angel volgde in 1992 en wordt vaak het eerste moderne gourmandparfum genoemd. Onze gids over geurfamilies brengt de families in kaart waartoe deze parfums behoren.

Het nichetijdperk en het archief

De Osmothèque, beschreven als het grootste geurarchief ter wereld, werd in 1990 in Versailles opgericht door Jean Kerléo, met vooraanstaande parfumeurs als Jean-Claude Ellena en Guy Robert. Ellena was van 2004 tot 2016 huisparfumeur van Hermès.

Wie het eerste nichehuis is, hangt af van wie je het vraagt. In zijn boek Perfumes: The A-Z Guide schrijft Luca Turin dat L'Artisan Parfumeur, dat uit 1976 stamt, “het eerste nichebedrijf” was. Wat het eerste ook was, de vorm is duidelijk:

• De eerste eau de toilette van Diptyque, L'Eau, was er in 1968 al. Zie Diptyque.
• Frederic Malle opende zijn huis in 2000, en Serge Lutens lanceerde in hetzelfde jaar zijn eigen merk. Zie Frederic Malle en Serge Lutens.
• Le Labo opende in 2006 in New York. Zie Le Labo.
• Le Labo en Frederic Malle stemden in 2014 allebei in met een verkoop aan een grote beautygroep. Voor het volledige overzicht, lees wie de parfummerken bezit.

Wat niche tegenwoordig van designer scheidt, lees je in niche versus designerparfum. Voor de omvang van de markt, zie parfummarkt en prijzen.

Parfum in de literatuur: Baudelaire en Süskind

Huysmans en Proust staan hierboven. Twee andere boeken geven parfum zijn plek in de literatuur.

Baudelaires Les Fleurs du mal verscheen in 1857. Het sonnet “Correspondances” zegt dat parfums, kleuren en klanken elkaar beantwoorden. Het noemt amber, musk, benzoë en wierook rijke, “verdorven” geuren.

Patrick Süskinds roman Het parfum: De geschiedenis van een moordenaar (Das Parfum) verscheen in 1985. De held, Jean-Baptiste Grenouille, wordt in 1738 in Parijs geboren en gaat naar Grasse om te leren geuren te bewaren. John E. Woods maakte de Engelse vertaling. De roman is fictie.

Piesses boek en Howards vertaling van Huysmans zijn allebei gratis online te lezen, en de oudere teksten vind je makkelijk op titel.

Probeer de geschiedenis in 3ml

Veel van dit verhaal kun je dragen. Neem een 3ml-decant om een geur te ontdekken (ongeveer 60 spuitjes), een 10ml-decant om wekenlang te dragen (ongeveer 200) of een 30ml-decant om te houden (ongeveer 600). Elke keuze hieronder brengt één hoofdstuk verder.

Colonia van Acqua di Parma

Colonia van Acqua di Parma verscheen in 1916 en hoort bij de colognetraditie. Hij opent met Citrus en Neroli, met Lavendel en Rozemarijn ernaast, en Roos en Verbena geven het hart vorm voor Sandelhout en Musk. Stemmers in de community kiezen hem het vaakst voor zomer en lente.

Shalimar Eau de Parfum van Guerlain

Shalimar van Jacques Guerlain dateert uit 1925, en deze Eau de Parfum staat vermeld met 1990 als lanceerjaar, dus het is een latere versie van het origineel. Bergamot en Citroen openen naar Jasmijn, Iris en Roos, waarna Vanille, Wierook, Leer en Tonkaboon het overnemen. Stemmers in de community kiezen hem het vaakst voor winter en herfst.

Vétiver van Guerlain

Guerlain Vétiver, gelanceerd in 1959, toont het huis halverwege de eeuw. Bergamot en Grapefruit openen hem, Vetiver en Tabak vormen het hart, en Sandelhout en Tonkaboon zitten in de basis.

Eau Sauvage van Dior

Eau Sauvage verscheen in 1966, en in de notenlijst staat Hedione in het hart. Bergamot, Citroen en Basilicum openen hem, Hedione zit naast Jasmijn, Roos en Lavendel, en Eikenmos en Vetiver sluiten af. Stemmers in de community kiezen hem het vaakst voor zomer en lente.

Angel van Mugler

Angel verscheen in 1992. Suikerspin en Bergamot openen hem, en de basis loopt via Karamel, Chocolade en Vanille naar Patchoeli. De stemmen van de community over de sillage neigen naar enorm.

Philosykos van Diptyque

Philosykos, gelanceerd in 1996, werd gecomponeerd door Olivia Giacobetti. Vijg en Vijgenblad leiden hem. Het hart voegt Groene noten, Kokos en Vijgenboomsap toe, en Ceder verankert de basis.

Carnal Flower van Frederic Malle

Carnal Flower, gelanceerd in 2005, werd gecomponeerd door Dominique Ropion. Eucalyptus en Bergamot openen hem, Tuberoos, Jasmijn en Ylang-ylang dragen het hart, en Witte musk en Amber sluiten af.

Féminité du Bois van Serge Lutens

Féminité du Bois opent met Litchi en Framboos, gaat via Zwarte roos, Ceder en Lelie verder en komt tot rust op Bourbonvanille, Amber en Vetiver. De stemmen van de community over de houdbaarheid neigen naar lang.

Epic Man van Amouage

Epic Man, gelanceerd in 2009, opent met Roze peper, Olibanum en Saffraan. Mirre, een van de twee grondstoffen in het mengvoorbeeld van Theophrastus, zit in het hart, en Wierook, Leer en Ceder sluiten af.

Molecule 02 van Escentric Molecules

Molecule 02 is gebouwd op één enkele grondstof, Ambroxan, waarmee het het eind is van het verhaal dat deze gids vertelt: een laboratoriummolecuul dat het hele podium krijgt.

Het grotere plaatje: Je signatuurgeur vinden in drie stappen.