Książki o perfumach: lista lektur od Teofrasta do dziś

Lata to pierwsza publikacja dzieła albo wydania, które wskazujemy. Tam, gdzie pierwsza data nie jest ustalona, wskazujemy wydanie i pomijamy rok. Nie linkujemy żadnego sklepu: jedyne zewnętrzne linki prowadzą do stron referencyjnych o autorach i dziełach.

Teksty klasyczne i wczesne

Najstarsze pisma o perfumach są praktyczne i od czasu do czasu odrobinę sceptyczne. O opowieści, którą te teksty snują, przeczytasz w naszej historii perfum. O kosztach surowców zajrzyj do przewodnika po cenach surowców perfumeryjnych.

• On Odours (Peri osmon), Teofrast (ok. 371 – ok. 287 p.n.e.): najstarszy zachowany grecki traktat o tym, jak powstają i jak się ocenia zapachy. Wydanie Loeb Classical Library w przekładzie Arthura F. Horta drukuje go razem z jego Enquiry into Plants, księgi 6 – 9.
• Natural History, Pliniusz Starszy (pierwsze dziesięć ksiąg opublikowano w 77 r. n.e.; Pliniusz zmarł w 79 r. n.e.): główne starożytne źródło o aromatach, maściach i handlu perfumami, w jego księgach botanicznych. Pliniusz uważał perfumy za najbardziej bezcelowy z luksusów, bo zapach znika po użyciu. Seria Loeb Classical Library w przekładzie Rackhama, Jonesa i Eichholza z lat 1938 – 1962 daje łacinę i angielski obok siebie. Przekład Johna Bostocka i H. T. Rileya z 1855 roku był drugą pełną wersją angielską i jest tą, którą większość czytelników może otworzyć.
• The Book of the Chemistry of Perfume and Distillations, przypisywana Al-Kindiemu (ok. 801 – 873): ponad sto receptur pachnących olejów, maści i wód aromatycznych, z opisem destylacji olejku z róży. Karl Garbers opublikował niemieckie wydanie i przekład w Lipsku w 1948 roku.
• „Al-Kindi on the ‘Ethos’ of Rhythm, Colour, and Perfume”, Henry George Farmer (Transactions of the Glasgow University Oriental Society, tom 16, 1955 – 1956): krótka praca naukowa o poglądach Al-Kindiego na rytm, kolor i perfumy, jak mówi jej tytuł.
• The Art of Perfumery, and the Methods of Obtaining the Odours of Plants, G. W. Septimus Piesse: wczesna, praktyczna książka o ekstrakcji i mieszaniu, z dziewiętnastowiecznymi wydaniami w Londynie i Filadelfii (sprawdziliśmy wydanie filadelfijskie z 1857 roku). Piesse’owi przypisuje się pomysł opisywania zapachów jako nut na skali muzycznej.
• The Book of Perfumes, Eugène Rimmel (Londyn, 1865; przekład francuski 1870): wiktoriańska historia perfum i handlu nimi pióra perfumiarza, szeroko wznawiana.

Rzemiosło: perfumiarze i opracowania branżowe

Te książki wyjaśniają, jak powstają perfumy. Kilka z nich to opracowania robocze, więc spodziewaj się raczej podręcznika niż lektury do połknięcia. Jeśli słownictwo jest dla ciebie nowe, najpierw pomoże ci nasz przewodnik po nutach zapachowych.

• Perfumes and Cosmetics, W. A. Poucher (Chapman & Hall, Londyn, 1923): podręcznik branżowy napisany przez chemika, później rozszerzony jako Perfumes, Cosmetics and Soaps i nadal aktualizowany, obecnie w dziesiątym wydaniu.
• Perfume and Flavor Materials of Natural Origin, Steffen Arctander (1960): encyklopedia naturalnych surowców dla perfumiarzy i książka, którą otwierasz, gdy nazwa surowca nic ci nie mówi.
• Le Parfum, Edmond Roudnitska (Presses universitaires de France, 1980): mistrz perfumiarstwa broni perfum jako sztuki.
• Fragrances of the World, Michael Edwards (po raz pierwszy wydana w Sydney w 1984 roku jako The Fragrance Manual): system stojący za Fragrance Wheel, aktualizowany co roku. Dobrze łączy się z naszym przewodnikiem po rodzinach zapachowych.
• Perfume: The Alchemy of Scent, Jean-Claude Ellena (Arcade, Nowy Jork, 2011): własna relacja perfumiarza o tym, jak pracuje, w wydaniu angielskim.
• The Diary of a Nose, Jean-Claude Ellena (Particular Books, Londyn, 2012; francuski oryginał ukazał się w 2011): rok pracy, jedna nuta na tydzień.
• Essence and Alchemy: A Book of Perfume, Mandy Aftel (North Point Press, 2001): książka o rzemiośle i historii, która pomogła przywrócić uwagę perfumiarstwu naturalnemu.

Kultura i historia węchu

Zapach zostawia na papierze niewiele, więc te książki opierają się na listach, recepturach, flakonach i zwyczajach całych społeczeństw.

• Aroma: The Cultural History of Smell, Constance Classen, David Howes i Anthony Synnott (Routledge, 1994): akademicka historia kulturowa węchu i dobry pierwszy przystanek dla wszystkiego innego w tej części.
• Le Miasme et la jonquille, Alain Corbin (Aubier Montaigne, 1982; po angielsku The Foul and the Fragrant, Harvard University Press, 1986, w przekładzie Miriam Kochan): jak zapach kształtował francuską wyobraźnię społeczną.
• Perfume: Joy, Obsession, Scandal, Sin, Richard Stamelman (Rizzoli, Nowy Jork, 2006): duża, ilustrowana historia kulturowa perfum od połowy XVIII wieku do dziś, z kulturą francuską w centrum.
• Les Parfums: histoire, anthologie, dictionnaire, Élisabeth de Feydeau (Robert Laffont, 2011): historia, antologia i słownik perfum w jednym tomie, pióra francuskiej historyczki. Jej wcześniejsza książka o perfumiarzu Marii Antoniny, Jean-Louis Fargeon, parfumeur de Marie-Antoinette, ukazała się nakładem Perrin.
• The Smell Culture Reader, pod redakcją Jima Drobnicka (Berg, Oksford, 2006): antologia studiów nad zapachem z różnych dyscyplin.
• Fragrance: The Story of Perfume from Cleopatra to Chanel, Edwin T. Morris (Scribner, Nowy Jork, 1984): wcześniejsza historia perfum.
• Lalique Perfume Bottles, Mary Lou i Glenn Utt z Patricią Bayer (Crown, Nowy Jork, 1989): jedyny tytuł o flakonach na tej liście, dla czytelników, którym na szkle zależy tak samo jak na zapachu.

Krytyka i handel perfumami

Tu autorzy mówią, co lubią i dlaczego, a kilku z nich śledzi perfumy przez cały przemysł.

• Perfumes: The Guide, Luca Turin i Tania Sanchez (Viking, 2008): nowoczesny przewodnik krytyczny po ponad tysiącu perfum, z krótkim werdyktem przy każdej pozycji. Wydanie w miękkiej oprawie nosi tytuł Perfumes: The A-Z Guide (Penguin, 2009) i dodaje nowe pozycje.
• Parfums: Le Guide, Luca Turin (po francusku, dwa wydania, 1992 i 1994): wcześniejszy francuski przewodnik, który ukazał się pierwszy.
• The Secret of Scent: Adventures in Perfume and the Science of Smell, Luca Turin (2006): jego relacja o historii perfum i o jego teorii działania węchu. Więcej o tej teorii w części o nauce poniżej.
• The Little Book of Perfumes, Luca Turin i Tania Sanchez (Profile Books, Londyn, 2011): krótszy towarzysz tych samych autorów.
• The Emperor of Scent, Chandler Burr (Random House, Nowy Jork, 2003): opowieść o tym, jak Luca Turin doszedł do swojej teorii węchu. Zwróć uwagę, że napisał ją Burr, nie Turin.
• The Perfect Scent: A Year Inside the Perfume Industry in Paris and New York, Chandler Burr (Henry Holt, Nowy Jork, 2008): śledzi Ellenę, gdy tworzy perfumy Hermès w Paryżu, oraz perfumy celebrytki w Nowym Jorku.
• The Secret of Chanel No. 5: The Biography of a Scent, Tilar J. Mazzeo (Harper, Nowy Jork, 2010): historia jednych perfum i Coco Chanel, kobiety, która za nimi stoi.
• The Essence of Perfume, Roja Dove (Black Dog Publishing, Londyn, 2008): ilustrowana historia perfum pióra brytyjskiego perfumiarza.

Nauka o węchu

Nauka o węchu wciąż spiera się sama ze sobą, więc czytaj te pozycje z otwartym umysłem. Ostatnie trzy wpisy to jeden trwający spór.

• What the Nose Knows: The Science of Smell in Everyday Life, Avery Gilbert (Crown, Nowy Jork, 2008): wycieczka po nauce o węchu w życiu codziennym.
• The Scent of Desire: Discovering Our Enigmatic Sense of Smell, Rachel Herz (William Morrow, Nowy Jork, 2007): opowieść o naszym enigmatycznym zmyśle węchu.
• „Sex differences in response to physical and social factors involved in human mate selection: The importance of smell for women”, R. S. Herz i M. Inzlicht (Evolution and Human Behavior, 2002): ankieta wśród studentów, w której kobiety uznały zapach ciała za ważniejszy dla atrakcyjności niż wygląd.
• „A novel multigene family may encode odorant receptors: a molecular basis for odor recognition”, Linda B. Buck i Richard Axel (Cell, 1991): praca, która opisała bardzo dużą rodzinę genów receptorów zapachowych, szacowaną przez komitet noblowski na około tysiąc genów. Nagrodę Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny otrzymali Axel i Buck w 2004 roku za tę pracę.
• „A psychophysical test of the vibration theory of olfaction”, Andreas Keller i Leslie B. Vosshall (Nature Neuroscience, 2004): test na ludziach, który nie znalazł dowodów na teorię wibracyjną Turina.
• „Molecular vibration-sensing component in Drosophila melanogaster olfaction”, Franco, Turin, Mershin i Skoulakis (PNAS, 2011): badanie na muszkach owocowych, w którym muszki odróżniały zapachowe związki od ich form deuterowanych. Teoria pozostaje sporna, więc czytaj tę pozycję razem z testem z 2004 roku.

Powieści i wiersze, w których liczy się zapach

Fikcja zrobiła tyle co każdy podręcznik, by ludzie zaciekawili się perfumami.

• Pachnidło. Historia pewnego mordercy, Patrick Süskind (niemiecki oryginał Das Parfum, 1985; przekład angielski Johna E. Woodsa, 1986): osiemnastowieczna opowieść rozgrywająca się w Paryżu i Grasse, o uczniu perfumiarza urodzonym bez własnego zapachu.
• À rebours (Against Nature), Joris-Karl Huysmans (Paryż, 1884): śledzi księcia Jeana des Esseintes przez wzmocnione doznania zmysłowe, z rozdziałem poświęconym perfumom. Pierwszy przekład angielski, ocenzurowany, ukazał się w 1922 roku jako Against the Grain.
• Du côté de chez Swann (Swann’s Way), Marcel Proust (Grasset, 1913): punkt odniesienia dla zapachu i pamięci, choć jej tematem jest pamięć mimowolna w ogóle.
• Jitterbug Perfume, Tom Robbins (Bantam Books, 1984): powieść zbudowana wokół perfum. W 1985 roku trafiła na listę New York Timesa.
• Les Fleurs du mal, Charles Baudelaire (1857): tom poezji, którego poszerzone drugie wydanie dodało „La Chevelure”.
• Le Spleen de Paris, Charles Baudelaire (opublikowany po jego śmierci, w 1869): poemat prozą „Un hémisphère dans une chevelure” przepisuje „La Chevelure” i tęskni za dalekimi miejscami przez perfumy. Angielski przekład Louise Varèse, Paris Spleen, wydaje New Directions.

Książki i perfumy w ofercie 10ML

Kilka z tych książek ma blisko siebie perfumy: własne perfumy perfumiarza, perfumy śledzone od strony do flakonu, nazwę wziętą z powieści, biblioteki lub atramentu albo nutę atramentu z biurka pisarza. Każde to oryginał, dostępny jako odlewka 3ml, 10ml lub 30ml.

Un Jardin Sur Le Nil marki Hermès

The Perfect Scent Burra śledzi Un Jardin Sur Le Nil od biurka Elleny w Paryżu. Wprowadzony w 2005 roku, otwiera się grejpfrutem i zielonym mango, przechodzi przez lotos i piwonię, a wysycha do piżma, irysa i kadzidła. Głosujący w społeczności najczęściej wybierają go na lato i wiosnę.

L'Ambre des Merveilles marki Hermès

Książki Elleny wyjaśniają, jak pracuje, a L'Ambre des Merveilles wymienia go jako perfumiarza. Zbudowany jest na ambrze, wanilii, labdanum i paczuli, a głosujący w społeczności najczęściej wybierają go na jesień i zimę.

Elysium Pour Homme Eau Intense marki Roja Dove

Roja Dove napisał The Essence of Perfume i jest wskazanym perfumiarzem Elysium Pour Homme Eau Intense, wprowadzonego w 2023 roku. Otwiera się grejpfrutem, limonką i bergamotką, w sercu niesie kwiat pomarańczy i jaśmin, a opiera się na wetiwerze, drzewie cedrowym i piżmie.

Portrait of a Lady marki Frederic Malle

Portrait of a Lady dzieli nazwę z powieścią Henry’ego Jamesa, co czyni go naturalnym towarzyszem półki z beletrystyką. Wprowadzony w 2010 roku, otwiera się goździkiem, maliną i różą, w sercu umieszcza turecką różę, kadzidło i paczulę, a kończy piżmem, benzoesem, ambrą i wanilią. Głosy społeczności na jego sillage skłaniają się ku silnemu.

Bibliothèque marki Byredo

Nazwa po francusku oznacza bibliotekę. Bibliothèque wszedł na rynek w 2017 roku z brzoskwinią, śliwką i cynamonem w głowie, fiołkiem i piwonią w sercu oraz bazą ze skóry, paczuli, wanilii, drzewa brzozowego i piżma.

Comme des Garçons 2 marki Comme des Garçons

Biurko znajduje się w sercu Comme des Garçons 2, wprowadzonego w 1999 roku: atrament leży obok magnolii i gałki muszkatołowej, pod aldehydami, arcydzięglem i herbatą, nad kadzidłem, wetiwerem i cedrem.

Encre Noire marki Lalique

Encre Noire, wprowadzony w 2006 roku, bierze swoją francuską nazwę od kałamarza. Jego nuty to cicha, drzewna lista cyprysu, wetiweru, drewna kaszmirowego i piżma.

Black Lacquer marki Tom Ford

Black Lacquer, wprowadzony w 2024 roku, umieszcza atrament w głowie, z rumem, winylem i czarnym pieprzem, potem drewno hebanowe, piwonię i elemi, a pod spodem olibanum.

Muse marki Yves Saint Laurent

Muse, wprowadzony w 2025 roku, otwiera się szałwią muszkatołową, kadzidłem i lawendą, w sercu trzyma ambrette, wanilię bourbon i korzeń irysu, a kończy drewnem ambrowym i atramentem.

Jak zacząć swoją półkę

Wybierz temat, który pasuje do tego, co już nosisz, i przeczytaj z niego jedną książkę. Jeśli któreś z perfum powyżej przyciągnie twój wzrok, zacznij od 3ml, by je odkryć (około 60 psiknięć), przejdź na odlewkę 10ml, by nosić je tygodniami (około 200), i zatrzymaj 30ml, jeśli staną się twoje (około 600). Jeśli spodobały ci się tu skóra i kadzidło, kolejnym krokiem jest nasz przewodnik po perfumach skórzanych, a tekst perfumy niszowe a designerskie wyjaśnia domy stojące za kilkoma z tych flakonów.

Wolisz najpierw przetestować zapach, zanim kupisz cały flakon? Zobacz odlewki perfum od 10ML.

Szerszy kontekst: Jak znaleźć swój charakterystyczny zapach w trzech krokach.