Parfumboeken: een leeslijst van Theophrastus tot nu

De jaartallen zijn die van de eerste publicatie van het werk, of van de editie die we noemen. Waar een eerste datum niet vaststaat, noemen we de editie en laten we het jaar weg. We linken geen winkel: de enige externe links gaan naar naslagpagina’s over de auteurs en werken.

Klassieke en vroege teksten

Het oudste parfumschrijven is praktisch en af en toe een beetje sceptisch. Voor het verhaal dat deze teksten vertellen, lees je onze geschiedenis van parfum. Wat de grondstoffen kosten, vind je in de gids over prijzen van parfumgrondstoffen.

• On Odours (Peri osmon), Theophrastus (c. 371 tot c. 287 v.Chr.): de oudste bewaard gebleven Griekse verhandeling over hoe geuren worden gemaakt en beoordeeld. De uitgave van de Loeb Classical Library, vertaald door Arthur F. Hort, drukt haar af met zijn Enquiry into Plants, boek 6 tot 9.
• Natural History, Plinius de Oudere (eerste tien boeken gepubliceerd in 77 n.Chr.; Plinius stierf in 79 n.Chr.): de belangrijkste antieke bron over aromatische stoffen, zalven en de parfumhandel, in zijn botanische boeken. Plinius vond parfum de meest zinloze van alle luxe, omdat de geur weg is zodra je hem hebt gebruikt. De serie van de Loeb Classical Library, vertaald door Rackham, Jones en Eichholz tussen 1938 en 1962, geeft Latijn en Engels naast elkaar. De vertaling van John Bostock en H. T. Riley uit 1855 was de tweede complete Engelse versie en is de vertaling die de meeste lezers kunnen raadplegen.
• The Book of the Chemistry of Perfume and Distillations, toegeschreven aan al-Kindi (c. 801 tot 873): meer dan honderd recepten voor geurende oliën, zalven en aromatische wateren, met een beschrijving van het destilleren van rozenolie. Karl Garbers publiceerde in 1948 in Leipzig een Duitse uitgave met vertaling.
• “Al-Kindi on the 'Ethos' of Rhythm, Colour, and Perfume”, Henry George Farmer (Transactions of the Glasgow University Oriental Society, deel 16, 1955 tot 1956): een korte wetenschappelijke bijdrage over al-Kindi’s ideeën over ritme, kleur en parfum, zoals de titel zegt.
• The Art of Perfumery, and the Methods of Obtaining the Odours of Plants, G. W. Septimus Piesse: een vroeg, praktisch boek over extractie en mengen, met edities uit de negentiende eeuw in Londen en Philadelphia (wij controleerden de editie van Philadelphia uit 1857). Piesse wordt het idee toegeschreven om geuren te beschrijven als noten op een muzikale toonladder.
• The Book of Perfumes, Eugène Rimmel (Londen, 1865; Franse vertaling 1870): de geschiedenis van parfum en parfumhandel door een Victoriaanse parfumeur, veel herdrukt.

Vakmanschap: parfumeurs en vakliteratuur

Deze boeken leggen uit hoe een parfum wordt opgebouwd. Verschillende zijn naslagwerken, dus verwacht eerder een handboek dan een pageturner. Als de vaktaal nieuw voor je is, helpt onze gids over geurnoten uitgelegd je eerst op weg.

• Perfumes and Cosmetics, W. A. Poucher (Chapman & Hall, Londen, 1923): het vakhandboek van een scheikundige, later uitgebreid als Perfumes, Cosmetics and Soaps en nog steeds herzien, nu in de tiende editie.
• Perfume and Flavor Materials of Natural Origin, Steffen Arctander (1960): een encyclopedie voor parfumeurs over natuurlijke grondstoffen, en het boek om open te slaan als de naam van een grondstof je niets zegt.
• Le Parfum, Edmond Roudnitska (Presses universitaires de France, 1980): een meesterparfumeur pleit voor parfum als kunst.
• Fragrances of the World, Michael Edwards (voor het eerst gepubliceerd in Sydney in 1984 als The Fragrance Manual): het systeem achter het Fragrance Wheel, elk jaar bijgewerkt. Het past goed bij onze gids over geurfamilies.
• Perfume: The Alchemy of Scent, Jean-Claude Ellena (Arcade, New York, 2011): het eigen verslag van de parfumeur over hoe hij werkt, in de Engelse editie.
• The Diary of a Nose, Jean-Claude Ellena (Particular Books, Londen, 2012; het Franse origineel verscheen in 2011): een werkjaar, elke week één noot.
• Essence and Alchemy: A Book of Perfume, Mandy Aftel (North Point Press, 2001): een boek over vak en geschiedenis dat hielp natuurlijke parfumerie weer zichtbaar te maken.

Cultuur en de geschiedenis van geur

Geur laat weinig na op papier, dus deze boeken leunen op brieven, recepten, flacons en de gewoonten van hele samenlevingen.

• Aroma: The Cultural History of Smell, Constance Classen, David Howes en Anthony Synnott (Routledge, 1994): een wetenschappelijke cultuurgeschiedenis van geur, en een goede eerste halte voor al het andere in dit deel.
• Le Miasme et la jonquille, Alain Corbin (Aubier Montaigne, 1982; in het Engels als The Foul and the Fragrant, Harvard University Press, 1986, vertaald door Miriam Kochan): hoe geur de Franse maatschappelijke verbeelding vormde.
• Perfume: Joy, Obsession, Scandal, Sin, Richard Stamelman (Rizzoli, New York, 2006): een groot geïllustreerd cultuurhistorisch overzicht van parfum vanaf het midden van de achttiende eeuw tot nu, met de Franse cultuur als middelpunt.
• Les Parfums: histoire, anthologie, dictionnaire, Élisabeth de Feydeau (Robert Laffont, 2011): de geschiedenis, bloemlezing en het woordenboek van parfum van een Franse historica in één deel. Haar eerdere boek over de parfumeur van Marie-Antoinette, Jean-Louis Fargeon, parfumeur de Marie-Antoinette, werd uitgegeven door Perrin.
• The Smell Culture Reader, onder redactie van Jim Drobnick (Berg, Oxford, 2006): een bloemlezing van onderzoek naar geur uit verschillende disciplines.
• Fragrance: The Story of Perfume from Cleopatra to Chanel, Edwin T. Morris (Scribner, New York, 1984): een eerdere geschiedenis van parfum.
• Lalique Perfume Bottles, Mary Lou en Glenn Utt met Patricia Bayer (Crown, New York, 1989): de enige flaconstitel op deze lijst, voor lezers die net zoveel om het glas geven als om de geur.

Kritiek en de parfumhandel

Hier zeggen de auteurs wat ze mooi vinden en waarom, en een paar van hen volgen een parfum door de industrie.

• Perfumes: The Guide, Luca Turin en Tania Sanchez (Viking, 2008): een moderne kritische gids met meer dan duizend parfums, met bij elk een kort oordeel. De paperback heet Perfumes: The A-Z Guide (Penguin, 2009) en voegt nieuwe items toe.
• Parfums: Le Guide, Luca Turin (Frans, twee edities, 1992 en 1994): de eerdere Franse gids die als eerste kwam.
• The Secret of Scent: Adventures in Perfume and the Science of Smell, Luca Turin (2006): zijn verhaal over de geschiedenis van parfum en over zijn theorie over hoe reuk werkt. Meer over die theorie in het wetenschapsdeel hieronder.
• The Little Book of Perfumes, Luca Turin en Tania Sanchez (Profile Books, Londen, 2011): een kortere aanvulling van dezelfde auteurs.
• The Emperor of Scent, Chandler Burr (Random House, New York, 2003): het verhaal van hoe Luca Turin tot zijn theorie over geur kwam. Let op: Burr schreef het, niet Turin.
• The Perfect Scent: A Year Inside the Perfume Industry in Paris and New York, Chandler Burr (Henry Holt, New York, 2008): volgt Ellena terwijl hij in Parijs een parfum voor Hermès maakt, en een celebrityparfum in New York.
• The Secret of Chanel No. 5: The Biography of a Scent, Tilar J. Mazzeo (Harper, New York, 2010): het verhaal van één parfum en van Coco Chanel, de vrouw erachter.
• The Essence of Perfume, Roja Dove (Black Dog Publishing, Londen, 2008): een geïllustreerde geschiedenis van parfum door een Britse parfumeur.

De wetenschap van geur

De reukwetenschap is nog met zichzelf aan het discussiëren, dus lees deze met een open geest. De laatste drie items zijn één doorlopende discussie.

• What the Nose Knows: The Science of Smell in Everyday Life, Avery Gilbert (Crown, New York, 2008): een rondleiding door de wetenschap van geur in het dagelijks leven.
• The Scent of Desire: Discovering Our Enigmatic Sense of Smell, Rachel Herz (William Morrow, New York, 2007): een verslag van onze raadselachtige reukzin.
• “Sex differences in response to physical and social factors involved in human mate selection: The importance of smell for women”, R. S. Herz en M. Inzlicht (Evolution and Human Behavior, 2002): een enquête onder studenten waarin vrouwen lichaamsgeur belangrijker voor aantrekking noemden dan uiterlijk.
• “A novel multigene family may encode odorant receptors: a molecular basis for odor recognition”, Linda B. Buck en Richard Axel (Cell, 1991): het artikel dat een zeer grote genfamilie voor geurreceptoren beschreef, die het Nobelcomité op ongeveer duizend genen stelt. De Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde ging in 2004 voor dit werk naar Axel en Buck.
• “A psychophysical test of the vibration theory of olfaction”, Andreas Keller en Leslie B. Vosshall (Nature Neuroscience, 2004): een test bij mensen die geen bewijs vond voor Turins trillingstheorie.
• “Molecular vibration-sensing component in Drosophila melanogaster olfaction”, Franco, Turin, Mershin en Skoulakis (PNAS, 2011): een studie bij fruitvliegen waarin de vliegen geurstoffen van hun gedeutereerde vormen konden onderscheiden. De theorie blijft omstreden, dus lees deze naast de test uit 2004.

Romans en gedichten waarin geur ertoe doet

Fictie heeft mensen net zo nieuwsgierig gemaakt naar parfum als elk handboek.

• Het parfum: De geschiedenis van een moordenaar, Patrick Süskind (Duits origineel Das Parfum, 1985; Engelse vertaling door John E. Woods, 1986): een verhaal uit de achttiende eeuw in Parijs en Grasse, over een parfumeursleerling die zonder eigen geur wordt geboren.
• À rebours (Against Nature), Joris-Karl Huysmans (Parijs, 1884): volgt hertog Jean des Esseintes door verhoogde zintuiglijke ervaringen, met een hoofdstuk dat aan parfum is gewijd. De eerste Engelse vertaling, gecensureerd, verscheen in 1922 als Against the Grain.
• Du côté de chez Swann (Swann's Way), Marcel Proust (Grasset, 1913): het ijkpunt voor geur en herinnering, al is het thema onwillekeurige herinnering in het algemeen.
• Jitterbug Perfume, Tom Robbins (Bantam Books, 1984): een roman rond parfum. Hij haalde in 1985 de lijst van de New York Times.
• Les Fleurs du mal, Charles Baudelaire (1857): een dichtbundel waarvan de uitgebreide tweede editie “La Chevelure” toevoegde.
• Le Spleen de Paris, Charles Baudelaire (postuum gepubliceerd, in 1869): het prozagedicht “Un hémisphère dans une chevelure” herschrijft “La Chevelure” en verlangt via een parfum naar verre oorden. Louise Varèses Engelse vertaling, Paris Spleen, wordt uitgegeven door New Directions.

Boeken en de parfums die 10ML heeft

Een paar van deze boeken hebben een parfum dichtbij: het eigen parfum van een parfumeur, eentje die van pagina tot flacon is gevolgd, een naam uit een roman, een bibliotheek of inkt, of een inktnoot van het schrijfbureau. Elk is een origineel, verkrijgbaar als 3ml-, 10ml- of 30ml-decant.

Un Jardin Sur Le Nil van Hermès

Burrs The Perfect Scent volgt Un Jardin Sur Le Nil vanaf Ellena’s bureau in Parijs. Gelanceerd in 2005, opent hij met grapefruit en groene mango, loopt via lotus en pioen en eindigt in de drydown op musk, iris en wierook. Stemmers in de community kiezen hem het vaakst voor zomer en lente.

L'Ambre des Merveilles van Hermès

Ellena’s boeken leggen uit hoe hij werkt, en L'Ambre des Merveilles vermeldt hem als parfumeur. Hij is gebouwd op amber, vanille, labdanum en patchoeli, en stemmers in de community kiezen hem het vaakst voor herfst en winter.

Elysium Pour Homme Eau Intense van Roja Dove

Roja Dove schreef The Essence of Perfume en is de vermelde parfumeur van Elysium Pour Homme Eau Intense, gelanceerd in 2023. Hij opent met grapefruit, limoen en bergamot, draagt oranjebloesem en jasmijn in het hart en rust op vetiver, cederhout en musk.

Portrait of a Lady van Frederic Malle

Portrait of a Lady deelt zijn naam met de roman van Henry James, wat hem een logische metgezel maakt voor het fictieschap. Gelanceerd in 2010, opent hij met kruidnagel, framboos en roos, zet Turkse roos, wierook en patchoeli in het hart en eindigt op musk, benzoë, amber en vanille. De stemmen van de community over de sillage neigen naar sterk.

Bibliothèque van Byredo

De naam is Frans voor bibliotheek. Bibliothèque verscheen in 2017 met perzik, pruim en kaneel in de top, viooltje en pioen in het hart, en een basis van leer, patchoeli, vanille, berkenhout en musk.

Comme des Garçons 2 van Comme des Garçons

Het schrijfbureau staat in het hart van Comme des Garçons 2, gelanceerd in 1999: inkt naast magnolia en nootmuskaat, onder aldehyden, angelica en thee, boven wierook, vetiver en ceder.

Encre Noire van Lalique

Encre Noire, gelanceerd in 2006, ontleent zijn Franse naam aan de inktpot. De noten vormen een stille houtige lijst van cipres, vetiver, cashmerehout en musk.

Black Lacquer van Tom Ford

Black Lacquer, gelanceerd in 2024, zet inkt in de top met rum, vinyl en zwarte peper, daarna ebbenhout, pioen en elemi, met olibanum eronder.

Muse van Yves Saint Laurent

Muse, gelanceerd in 2025, opent met muskaatsalie, wierook en lavendel, heeft ambrette, bourbonvanille en orris in het hart en eindigt op amberhout en inkt.

Zo begin je je boekenplank

Kies het thema dat past bij wat je al draagt en lees daaruit één boek. Valt een parfum hierboven je op, begin dan met een 3ml om hem te ontdekken (ongeveer 60 spuitjes), ga door naar een 10ml-decant om wekenlang te dragen (ongeveer 200), en houd een 30ml als hij de jouwe wordt (ongeveer 600). Spraken het leer en de wierook je hier aan, dan is onze gids over leerparfum een volgende stap, en niche versus designerparfum legt de huizen achter meerdere van deze flacons uit.

Het grotere plaatje: Je signatuurgeur vinden in drie stappen.